De totstandkoming van Europa

De totstandkoming van Europa

16 november 2018 0 Door Indignatie redactie

Wat is Europa? Geografie biedt niet de gemakkelijke antwoorden die u denkt dat het misschien wel mogelijk is. De grenzen verschuiven te veel, de randen vervagen, het centrum fatsoenlijk.

Neem bijvoorbeeld de Middellandse Zee. Vandaag de dag wordt het gezien als de barrière tussen Europa en niet-Europa, een toegangspoort voor de gezochte mensen en een bolwerk tegen de ongewenste mensen. Toch was het voor de Ouden het middelpunt van Europa, het centrum van hun handels- en oorlogsuniversum. En voor de Romeinen, voor zover zij een idee van Europa hadden, zou het zich hebben uitgebreid tot Noord-Afrika en het Atlasgebergte hebben bereikt, en ook land ten westen van wat wij nu beschouwen als het Midden-Oosten.

De mythes over de oprichting van Europa zijn eveneens veelzeggend duister in hun geografische en tribale ontsporing. In de oude Griekse mythologie werd Europa, na verkrachting door Zeus in stierenvorm, achtergelaten aan de kust van Kreta om de nakomelingen en uiteindelijk het continent, dat haar naam droeg, te dragen. Ze was, het is de moeite waard om te herinneren, de dochter van de koning van Tyrus aan de kust van Sidon – met andere woorden, ze was afkomstig uit wat we nu Libanon noemen.

Keer op keer ontsnapt Europa aan de geografische definitie, zijn wortels liggen vaak ver buiten wat wij nu als Europa beschouwen. Het is beter om niet zozeer te denken aan een strikte geografische eenheid dan aan een culturele aangroei, een opeenstapeling van verhalen, mythen en, in toenemende mate, tradities. Het is, zoals Anthony Pagden mij vertelt, beter om Europa als idee te zien.

En Pagden moet het weten. Een voormalig hoogleraar cultuurgeschiedenis aan het Europees Universitair Instituut in Florence, en nu hoogleraar geschiedenis en politieke filosofie aan de Universiteit van Californië, Los Angeles, Pagden, heeft onlangs een magistrale verdediging van de Verlichting ondernomen, die het meest agressief universeel is voor Europese projecten. En hij werkt nu aan een geschiedenis van het idee van Europa, die later dit jaar zal worden gepubliceerd.

Pagden vertelt me dat er twee sleutelelementen zijn voor de vorming van het idee van Europa. Het eerste was het Griekse idee dat er in de wereld een scheiding bestaat tussen Azië, Afrika en Europa, die in zekere zin kan worden gebruikt om mensen in grotere groepen in te delen dan de stam. Elders vind je zo’n manier van indelen niet echt terug. Herodotus vond het belachelijk om de wereld op deze manier te verdelen. Maar toch geloofden de Grieken dat de mensen uit deze regio’s fundamenteel van elkaar verschilden. De reden? Klimaat.

Ze dachten dat het klimaat mensen tot extreme karakters maakte – extreem lethargisch, bijvoorbeeld, of extreem overactief. Voorspelbaar zijn het de Grieken die het perfecte evenwicht vinden, die in het midden staan, als de meest rationele van allemaal. Je krijgt dus een vorm van eurocentrisme, dat gebaseerd is op vroege medische claims over de manier waarop de humor van het lichaam functioneert in reactie op bepaalde klimatologische omstandigheden. Zoals Pagden elders opmerkt, beweert Strabo, de filosoof en geograaf uit de 1e eeuw, op basis hiervan dat “Europa zowel qua vorm als door de natuur op bewonderenswaardige wijze is aangepast aan de ontwikkeling van uitmuntendheid bij mensen en regeringen”.

Maar het is wat Pagden noemt als de tweede sleutelfactor in de ontwikkeling van het idee van Europa dat de diepste, langdurige impact heeft gehad: namelijk het Romeinse Rijk. De Romeinen bezetten een gebied dat veel verder gaat dan wat wij nu als Europa beschouwen – wat nu Europa is, was slechts het hart van het Romeinse Rijk. Het rijk was een zeer pragmatische, multiculturele, multinationale samenleving die, hoewel het zeker bevoorrechte sociale groepen boven elkaar stelde, de neiging had om aan zichzelf te denken als een geheel, een geheel geleid door de rechtsstaat. Er is dus één wet voor iedereen, zij het dat deze pas veel later in de zesde eeuw als zodanig wordt gecodificeerd, als Corpus Juris Civilis, wanneer het westelijke deel van het Romeinse Rijk in een staat van desintegratie verkeert. Maar wat belangrijk is voor de idee van Europa is het bestaan van dit ene rechtssysteem. En, van cruciaal belang, een gemeenschappelijke taal – het Latijn. En uiteindelijk, vanwege het succes van het Romeinse integratiebeleid, geeft dat het rijk een eenheid. En het is die eenheid waar de volgende generaties voortdurend naar terugverwijzen. En de laatste fase in deze vorming van een eenheid is natuurlijk het christendom, dat pas in de derde en vierde eeuw, vanaf Constantijn I, als één godsdienst binnenkomt.

Vanuit het Romeinse Rijk heeft datgene waar wij nu als Europa aan denken, bepaalde overeenkomsten verworven: in het recht, in de taal en, wat van cruciaal belang is, in de godsdienst. Zoals Jean-Jacques Rousseau in 1761 opmerkte: “Europa is zelfs nu nog meer schatplichtig aan het christendom dan aan enige andere invloed voor de unie…. die onder haar leden overleeft”. Natuurlijk is er ook sprake van breuk en verdeeldheid. De rol van het Latijn als gemeenschappelijke taal van Europa erodeert vanaf de 4e eeuw, het christendom bifurcateert op verschillende punten, en de lokale juridische gebruiken, getolereerd door de Romeinen, blijven bestaan.

Maar, zoals Pagden beweert, ‘je hebt tenminste een samenhangende structuur en een geloof in het feit dat er een gemeenschappelijke Europese entiteit bestaat, die vanaf het Romeinse Rijk nooit meer weggaat. In de 9e eeuw probeert Karel de Grote het Europese rijk nieuw leven in te blazen. Hij spreekt over zichzelf als zodanig en neemt de titel van Pater Europae (Vader van Europa) aan. Op dit moment is er een gevoel dat Europa Europa Europa wordt, hoewel het in het geval van Karel de Grote alleen het Duitse hart en een deel van Frankrijk is. Toch is er een gevoel van deze centrale territoriale kern, met een culturele inhoud die het christendom en de erfenis van Rome omvat. En dit idee van Europa blijft door de eeuwen heen bestaan. Tot in de 20e eeuw is er inderdaad een voortdurende ambitie, hoewel grotendeels fantastisch, om de eenheid die ooit onder het Romeinse Rijk bestond, terug te brengen”.

Een oude erfenis

De Klassieke wereld lijkt het concept van Europa te vertroebelen. Hoe essentieel is de Grieks-Romeinse cultuur voor een gevoel van Europa? Er is een prachtig citaat van John Stuart Mill’, zegt Pagden: “De Slag om Marathon, zelfs als een gebeurtenis in de Britse geschiedenis, is belangrijker dan de Slag om Hastings”. Zonder de molen zouden de Grieken overspoeld zijn geweest en zou niets van de Griekse cultuur naar het Westen zijn doorgedrongen. Het zou een totaal andere wereld zijn geweest. Pagden noemt het een ‘een zelfbewuste erfenis’, ‘een zelfbewuste schuld aan de verschillende dingen die deel uitmaken van de Grieks-Romeinse’.

En wat zijn de belangrijkste elementen van deze erfenis? Natuurlijk iets dat eruit ziet als democratie; een regel die losstaat van elke gehechtheid aan het goddelijke, dus een beginnende scheiding van kerk en staat…. Dat is natuurlijk een lang uitgevochten strijd in de Middeleeuwen, maar de oorsprong ligt in de bewering dat de bron van het gezag in de wet ligt, en de wet door mensen voor mensen wordt gemaakt, door mensen voor mensen – de Griekse idee van nomos – en dat het collectief wordt gemaakt.

Dan is er nog de centraliteit van de empirische wetenschap, die begint bij Aristoteles….. In zekere zin zie je deze erfenis terug in de technologische voordelen van Europa in de 19e eeuw ten opzichte van de rest van de wereld. Dan zijn er meer voor de hand liggende dingen, zoals de literaire vormen die we gebruiken, van de roman en het drama tot de poëzie – allemaal van Griekse oorsprong. Niet dat Pagden een ongegeneerde Greco-fiel is. Ik suggereer niet dat de Grieken wonderbaarlijke werkers waren – ze zullen hun bronnen ook elders hebben gehad. Hij voegt eraan toe: ‘Dit is een ononderbroken menselijke geschiedenis.

Verstedelijking is een ander belangrijk onderdeel’, zegt Pagden, die de aandacht vestigt op de betekenis van de oude staten. Het hele idee van een politieke gemeenschap is gebaseerd op een woord – polis – dat ook ‘de stad’ betekent. Voor Aristoteles en zijn opvolgers zijn de mensen dus gemaakt voor het leven in de polis – de mens is een zoönose politikon. Steden zijn politieke centra, maar ze zijn gericht op een echte plek. In Rome betekent res publica natuurlijk de publieke zaak, en we zien dit vaak als wat het idee van de gemeenschappelijke rijkdom wordt, maar het is ook, letterlijk voor de Romeinen, de plaats. Het was Rome zelf. Het was de bakstenen en mortel, de straten. Dat is een ander aspect van het idee van Europa. Het leven in de steden is van cruciaal belang.

Pagden vat de erfenis als volgt samen: “Er is dus de rechtsstaat, een wet gemaakt door mannen voor mannen, en het is een proces dat zich in een soort stedelijk centrum bevindt; en er is het belang van een soort wetenschappelijk onderzoek, het principe dat je nooit accepteert wat je op het eerste gezicht wordt verteld. “Een niet-onderzocht leven”, om de beroemde uitspraak van Socrates te citeren: “is niet de moeite waard om te leven”. Dat zijn volgens mij de elementen die, als je in een metahistorisch verslag gelooft, cruciaal zijn. En dat zijn de elementen die Europa sindsdien hebben geleid”.

Europa: een universeel?

Het lijkt bijna anachronistisch om naar Pagden te luisteren om de deugden van Europa als culturele entiteit te verheerlijken, als idee, van zijn Grieks-Romeinse oorsprong tot zijn hoogtepunt van de Verlichting, gezien het lage aanzien waarin Europa, en door associatie, het Westen, zich nu bevindt. Ja”, geeft Pagden toe, “we maken een periode door, begrijpelijkerwijs, na de ineenstorting van de grote Europese rijken in de twintigste eeuw, toen er in Europa en elders veel anti-Europeanisme heerst. Er is veel handwringend over onze schuld, die zeker reëel is, en over de noodzaak om de schade aan niet-Europese volkeren goed te maken, wat ook heel reëel is. Wat daarbij over het hoofd wordt gezien, is het feit dat voor alle schade die bepaalde delen van de Europese cultuur aan andere delen van de wereld hebben aangericht, de beweringen van anderen in Europese termen zijn geformuleerd. Dus waar je je ook draait, waar je ook kijkt, waar je ook kijkt, welk deel van het politieke spectrum je ook bezet houdt, er is geen politiek systeem, er is geen opvatting van het recht, er is geen opvatting van tijd of ruimte, die in zekere zin niet van Europese oorsprong is.

Dat heeft natuurlijk veel te maken met het feit dat deze dingen met geweld zijn geëxporteerd. Nu is de enige uitzondering hierop ergens als China, dat natuurlijk volledig onafhankelijk is geweest tot het einde van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw. En het heeft een zeer rijke eigen cultuur. Maar zelfs dan, wat er in China is gebeurd, is dat de Chinezen Europese normen, Europese denkwijzen, Europese wetenschap, met alacratie hebben omarmd.

Maar is er geen sterker gevoel voor de universele toepassing van het in Europa ontwikkelde denken? Neem de Haïtiaanse revolutie in de jaren 1790. Als slavenopstand tegen de nieuw gevormde Franse republiek, de vermeende belichaming van de rechten van de mens, wordt de Haïtiaanse revolutie vaak gezien als een weerlegging van de aanspraken van de Verlichting op universaliteit. Maar wat over het hoofd wordt gezien is dat Toussaint L’Ouverture, de leider van de opstand, de Franse republiek en het instituut van de slavernij in de Verlichting heeft aangevallen, omdat hij de ‘Natuurlijke vrijheid [dat] het recht is dat de natuur iedereen heeft gegeven om zich volgens zijn wil te ontdoen’, om een van L’Ouverture’s grote inspiraties te citeren, de Franse Verlichtingsdenker, Guillaume Raynal.

Absoluut’, zegt Pagden. Ik luisterde de andere avond naar een lezing van iemand over de uitsluiting van Afrikaans-Amerikanen van politieke wetenschappen en filosofieafdelingen in de Verenigde Staten en dergelijke – en sommige van zijn beweringen waren gerechtvaardigd. Maar wat hem nooit voorkwam, is dat alle beweringen die hij deed, betrekking hadden op een geheel van waarden, rechten en rechten die uitsluitend Europees waren.

L’Ouverture zou dus geen moment hebben gedroomd dat hij probeerde een Afro-Caribische cultuur te creëren of Afro-Caribische claims te maken. Nee, wat hij deed, was het doen geldend maken van de rechten van een Fransman, zoals gedefinieerd in de Verklaring van de Rechten van de Mens. De Haïtiaanse Revolutie was een Franse Revolutie in de Franse Revolutie. Ze is gemaakt in de naam van een slavenpopulatie, maar niet in de naam van een cultuur die wezenlijk verschilt van de Franse. De Haïtiaanse revolutie eist van Frankrijk dat het zijn revolutionaire principes handhaaft.

Wanneer het woord universeel wordt gebruikt”, vervolgt Pagden, “wordt aangenomen dat deze waarden overal door iedereen zullen worden gedeeld, ongeacht hun achtergrond – daar ben ik wat sceptischer over. Ik beweer dat deze Europese waarden over het algemeen wenselijk zijn bevonden, en over het algemeen nuttig, zo u wilt. Het is niet omdat iets Europees is, dat het universeel is. Het is het feit dat het algemeen aanvaard is, waardoor het universeel is.

Wat zegt Pagden over de kritiek op het zogenaamde eurocentrisme? Het Eurocentrische argument is voor een groot deel waar”, zegt hij. Bepaalde stemmen zijn buitengesloten, niet zozeer de stemmen van degenen die gekoloniseerd zijn, maar stemmen uit Azië. De bijdrage van Azië aan de wereld is veel meer gemarginaliseerd dan misschien wel had moeten zijn. Op een bepaald niveau hebben critici van het eurocentrisme dus een punt, maar om te beweren dat alles wat in wezen Europees is, in wezen destructief is, dat als iets eenmaal tot stand is gekomen en door een groot aantal mensen is omarmd, dat het verkeerd moet zijn vanwege de oorsprong ervan, dat het een volstrekt onjuist argument is”.

Is er een sterk element van westerse en Europese eigenliefde in het Eurocentrische argument? Ja, dat is er. Dit sentiment beperkt zich tot een elite, een liberale elite, en zelfs dan nog een liberale academische elite – deze handwringende, dit gevoel van hoe verschrikkelijk we zijn. Het komt uit zeer eervolle bronnen. Maar er is een zekere mate van zelfingenomenheid. Een gevoel dat ik een goed mens ben omdat ik het eurocentrisme veroordeel. Ik maak hier deel van uit, maar ik kan mijzelf reinigen omdat ik het veroordeel. Daarvan is veel, vrees ik, vooral binnen de academie.

De EU en de idee van Europa

Velen hebben vandaag de dag de neiging om het idee van Europa, een culturele entiteit, te vermengen met de Europese Unie, een politieke entiteit. Pagden zegt dat Europa, het idee en de cultuur, en de EU zeker ‘uitgesplitst’ kunnen worden. Maar in hoeverre heeft de EU voortgebouwd op en geput uit Europa als culturele entiteit?

Welnu, het is geprobeerd, hoewel ik niet zeker weet of het genoeg is geprobeerd. Het meest voor de hand liggende probleem is het Europese volkslied, de Ode aan de vreugde van Beethoven. De tekst van Friedrich Schiller is in het Duits geschreven, maar in de wereld van de EU kan het volkslied geen woorden hebben, omdat het volkslied niet in een bepaalde taal kan zijn. Dan is er nog de vlag, die, zogezegd, heel effectief is, een Karel de Grote-prijs, die mij altijd als nogal bizar heeft getroffen. Maar dat is niet echt veel. Deze symbolen, zoals ze zijn, hebben een veel grotere impact op mensen aan de rand van Europa, op mensen die Europees willen worden. Ik kan me nog herinneren dat de Ode aan de vreugde werd gespeeld op een televisie in een café in Oekraïne aan het begin van de huidige crisis, en dat iedereen opstond om op te staan.

Als je tegen Pagden spreekt, krijg je een gevoel van de kloof tussen het idee van Europa en zijn cultureel versleten, gedeeltelijke culturele belichaming in de EU. Het Europese project is begonnen als een poging, samen met de Europese Economische Gemeenschap, om de economie voor politieke doeleinden te gebruiken – een volkomen intelligente strategie. Maar de vraag wat de gevolgen hiervan zouden kunnen zijn, is nooit echt aan de orde geweest, onder andere omdat, zoals de ontwikkeling van de EU laat zien, als je de eerdere verklaringen over een verenigd Europa van Jean Monnet buiten beschouwing laat, de pragmatische zorgen zeer beperkt waren. Elke stap werd gezet zonder dat men zich bewust was van wat de volgende stap zou kunnen zijn. Het is niet echt logisch dat we deze regelingen nu door dit of dat verdrag hebben gecreëerd, over wat de implicaties zijn en hoe we moeten gaan nadenken over een gemeenschappelijk Europees project, enzovoorts.

Er is een beroemd citaat uit Monnet dat, gezien wat we over de man weten, hij zeker nooit heeft gezegd: “Als ik het Europese project opnieuw zou moeten beginnen, zou ik met cultuur beginnen. Als er een soort poging was gedaan om mensen voor het project te winnen, en niet alleen als een reeks pragmatische regelingen om oorlogsvoering in de toekomst te voorkomen, enzovoort, dan zou het misschien heel anders kunnen zijn.

Anthony Pagden is hoogleraar politieke wetenschappen en geschiedenis aan de Universiteit van Californië, Los Angeles. Zijn meest recente boeken zijn onder andere The Enlightenment – And Why It Still Matters (2013) en The Burdens of Empire: 1539 to the Present (2015).

Steun deze website en steun het vrije alternatieve nieuws zonder censuur:
IBAN: DE97100110012628055249
BIC:NTSBDEB1XXX
Op naam van: Erich brink
Onderwerp: Indignatie


Comments

comments