Amerikanisering van TikTok. Groter verlangen naar gegevens en nieuwe, subtielere censuur

Chiinese sociale mediaplatform niet voor het eerst in het middelpunt van controverse. Ze wordt beschuldigd van het verzamelen van gevoelige informatie en het ontbreken van adequate privacybescherming voor gebruikers. Daarnaast is het een bijzonder effectief instrument voor het verspreiden van desinformatie, dat vooral door rechtse populisten graag wordt ingezet. In Europa is TikTok herhaaldelijk beboet voor verschillende overtredingen door de EU- en nationale autoriteiten, maar de Verenigde Staten onder leiding van Joe Biden zijn het verst gegaan.

In 2024 werd ByteDance, de Chinese eigenaar van TikTok, geconfronteerd met een keuze – ofwel verkoopt het zijn Amerikaanse tak aan lokale investeerders, ofwel wordt het verdere gebruik van de app verboden in de VS. De nieuwe administratie onder leiding van Donald Trump bood TikTok een reddingsboei door de handhaving van de wet uit te stellen, maar zette de plannen voor Amerikaanse integratie van het platform niet stop. Veel aanwijzingen wijzen erop dat hierbij ook meer persoonlijke belangen een rol speelden.

Amerikanisering van TikTok maakt het gevoeliger voor gebruikersgegevens

Gedurende vele maanden vonden onderhandelingen plaats tussen Washington, Amerikaanse bedrijven en de Chinese eigenaar van het platform, terwijl TikTok door herhaalde uitstel van de invoering van het verbod zonder problemen kon blijven functioneren. Uiteindelijk werd in december 2025 een bindende overeenkomst ondertekend, op basis waarvan Amerikaanse investeerders ongeveer 80 procent van de aandelen in de nieuw opgerichte vennootschap kregen die verantwoordelijk is voor de werking van het platform in de VS, terwijl ByteDance een minderheidsbelang van 19,9 procent behield.

Belangrijk is dat onder de nieuwe eigenaren ook bondgenoten van Donald Trump zaten, zoals Oracle-voorzitter Larry Ellison. De president zelf verklaarde trots dat TikTok werd overgenomen door “Amerikaanse patriotten”.

De transactie werd op 22 januari van dit jaar afgerond, waarna de nieuwe entiteit de controle kreeg over gebruikersgegevens, moderatie en het aanbevelingsalgoritme dat uitsluitend op Amerikaanse data zou worden getraind. Het resultaat was een hybride: het oude platform met 170 miljoen gebruikers, maar met aanpassingen in de werking en vooral onder een andere leiding – lokale bedrijven kregen de controle en bepalen nu wat op TikTok zichtbaar mag zijn.

De bijgewerkte gebruiksvoorwaarden kort na de verandering van eigenaar onthulden een grotere honger naar gebruikersgegevens. Na acceptatie van de nieuwe voorwaarden krijgt TikTok toestemming voor toegang tot nauwkeurige locatiegegevens, niet alleen de algemene locatie zoals voorheen. Het platform kan ook informatie opslaan over interacties met AI-tools en de verzamelde gegevens gebruiken voor advertentieprofilering. De voorwaarden staan ook toe dat gevoelige informatie wordt verzameld die door de gebruiker wordt onthuld, zoals etnische afkomst, religieuze overtuigingen, gezondheid, seksuele oriëntatie, genderidentiteit, immigratiestatus of financiële situatie. Het verzamelen van gegevens is echter op dit moment minder problematisch.

Pas op voor kritiek op ICE

Kort na de overname door Amerikaanse bedrijven begonnen gebruikers te merken dat kritische materialen over de acties van de federale autoriteiten niet zozeer expliciet werden verwijderd, maar in digitale anonimiteit verdwenen: ze bereikten nul, verschenen niet in aanbevelingen, verdwenen uit zoekresultaten. In plaats van miljoenen weergaven – slechts enkele duizenden. Dit soort shadowban zou onder andere politici van de Democratische Partij en beroemdheden treffen die de acties van ICE in Minneapolis bekritiseerden. Hashtags zoals #fuckice leidden automatisch tot het verminderen van bereik of het verwijderen van berichten. Zelfs video’s van vooraanstaande buitenlandse media (zoals BBC of “The Guardian”) werden in de VS geblokkeerd.

De nieuwe eigenaren verklaarden dat alles slechts tijdelijke “technische problemen” waren, veroorzaakt door hevige sneeuwval die de werking van meerdere datacenters verstoorde. Waarom werd er dan geen afname van bereik gemeld voor berichten van accounts die dichter bij de Republikeinen stonden? De gelijktijdigheid van de herstructurering van het algoritme en de wijziging in het privacybeleid maakt het moeilijk te geloven dat deze storingen onschuldig waren.

Sommige invloedrijke Democraten delen die mening – bijvoorbeeld gouverneur Gavin Newsom van Californië kondigde een onderzoek aan om te onderzoeken of TikTok daadwerkelijk inhoud censureert die kritisch is ten opzichte van de Trump-administratie. Er is ook een toenemende interesse in de concurrentie van de door Amerikanen gecontroleerde platformen, zoals UpScrolled, dat nu wordt gepresenteerd als een censuurvrije alternatief voor TikTok met recordaantallen downloads.

Dit is niet de eerste dergelijke exodus, want vorig jaar verhuisde een groot aantal Amerikanen uit angst voor een verbod op de Chinese platform naar RedNote, een ander platform uit hetzelfde land. Ironisch genoeg is dat platform veel meer politiek gecensureerd en doordrenkt met overheidspropaganda. Natuurlijk was TikTok zelf nooit uitsluitend een entertainment- en communicatie-instrument; politieke desinformatie was al jaren een belangrijk onderdeel van de inhoud die gebruikers voorgeschoteld kreeg, maar door de Amerikaanse controle wordt het platform steeds meer een filter van de overheid, waarin de vorm van het publieke debat wordt bepaald door algoritmische beslissingen van private entiteiten die opereren in naam van de financiële en politieke elites.

Het schaduwbeeld van verborgen censuur hangt boven sociale media

In deze context zijn de door rechtse accounts verspreide nepnieuwsberichten over plannen van de EU om een eigen tegenhanger van portal X te creëren, dat W zou heten, grappig. Deze berichten worden vaak begeleid door spot dat “W” staat voor “woke”, en dat de hypothetische dienst streng gecensureerd zou worden door EU-bureaucraten – niet zoals het platform van Elon Musk, waar zelfs nazi-accounts het goed doen en niet worden geblokkeerd door moderatoren. Misschien moet je gewoon die prijs betalen voor onbeperkte politieke expressie?

Het ontbreken van bans in de narratief van de rechtse partijen zou vrijheid van meningsuiting garanderen, maar het beleid van de platformeigenaren laat zien dat censuur zelfs effectiever kan zijn zonder zulke directe methoden. Wanneer kritische inhoud over instellingen zoals ICE of andere overheidsinstanties niet wordt verwijderd door handmatige verwijdering, maar niet wordt gepromoot door algoritmes, spreken we niet meer van klassieke ban, maar van een nieuwe vorm van censuur – subtieler, verborgen in de logica van zichtbaarheid en bereik.

Deze vorm van controle over de zichtbaarheid betekent dat bepaalde narratieven systematisch worden gemarginaliseerd, niet door verbod, maar door hun aanwezigheid in de publieke ruimte te marginaliseren. Op TikTok werd dat heel duidelijk toen het platform “geamericaniseerd” werd: nieuw algoritme, nieuwe prioriteiten, nieuwe contentmoderatiepolitiek. Dit specifieke geval vormt vooral een probleem voor het Amerikaanse publiek, maar de werkwijze is gemeenschappelijk voor veel platforms, ook die in Europa beschikbaar zijn. Daarom worden steeds meer inspanningen ondernomen om sociale media te reguleren.

Hoewel ideeën over het opzetten van een alternatief voor X van bovenaf slechts utopieën zijn, ongeacht de potentiële voordelen, is het tegengaan van desinformatie op bestaande platforms zeker mogelijk – zoals bijvoorbeeld de recente acties van de Spaanse regering aantonen. Premier Sánchez kondigde aan dat manipulatie van algoritmes onder de nieuwe wet strafbaar wordt, en dat platformleiders juridische verantwoordelijkheid dragen.

Een ander positief nieuws deze week was het bezoek van de Franse politie aan het kantoor van portal X in Parijs, bedoeld om bewijs te verzamelen van mogelijke manipulatie van algoritmes en illegale gegevensverzameling. Terwijl in de VS de eigenaren van sociale media platformen steun krijgen van de overheid, is er in Europa nog hoop om hun willekeur te beperken – mits de wetgevers standvastig blijven in hun relaties met de bedrijven en de Amerikaanse overheid die aan hun zijde staat.