18 oktober 2021

INDIGNATIE

Verdedig de vrijheid van meningsuiting en individuele vrijheid online. Een muur tegen grote tech- en mediapoortwachters.

De propagandamatrix

propaganda oorlog

Het woord lijkt misschien grandioos in een media-analyse, maar het beschrijft adequaat de huidige staat van het huidige mediasysteem.

Dit boek zou oorspronkelijk “The Media Matrix” heten. Rubikon- redacteur Jens Wernicke was het snel eens toen we het in oktober 2020 hadden over het project aan de oevers van de Rijn in Mainz. Chomsky trouwt Foucault trouwt met Bourdieu: Het leek alsof hij het meteen zelf wilde schrijven. Ik liep uitgelaten door de regen een pub op de markt binnen en hoorde de oproep niet.

Op de brievenbus zei Wernicke: We gaan het doen, maar onder een andere titel. De propagandamatrix. Anders verkoopt het niet. Ik verdedigde me een beetje, via sms. De batterij was bijna leeg. Laten we de propaganda in de ondertitel zetten of zoiets. Niet zo evident. Het resultaat van de discussie staat op de omslag.

De term propaganda is systematisch verdraaid in de matrix van het Westen. Propaganda: Dat is wat de anderen doen. Bij voorkeur nazi’s en communisten, maar ook alle andere tegenstanders en vijanden. De mentale bioscoop heeft de foto’s snel klaar. Mannen met wilde baarden die in video’s dreigen met moord en doodslag en soms zelfs laten zien wat ze daar precies mee bedoelen. Joseph Goebbels op 18 februari 1943 in het Berlijnse Sportpaleis. Wil je totale oorlog?

Propaganda: Dit is het begin van het einde. Dat is een leugen plus emotie. Dat is complexiteitsreductie plus herhaling.

Steeds weer dezelfde boodschap en zo hard tot de laatste hoera roept, negerend, onderdrukkend, vergetend dat deze oproep je leven kan kosten. Als mensen het tegenwoordig over dergelijke afbeeldingen hebben, gaat het vaak niet meer om de inhoud, maar om de technologie. Is dit filmpje echt? Hoe heeft Goebbels dat voor elkaar gekregen? En het gaat om het effect. Waarbij: Je hoeft niet echt te discussiëren over het feit dat propaganda werkt. Algemeen gebruik veronderstelt dit (1).

Daarom heb ik een paar jaar geleden samen met mijn collega Anke Fiedler geprobeerd de mediacontrole in de DDR te begrijpen als politieke PR. We dachten: weg met Lenins persformule. Wie denkt in de laden van collectieve propagandist, collectieve agitator en collectieve organisator, ziet niet meer dat de regerende partij voortdurend moest worstelen met de westerse televisie en haar public relations-werk moest aanpassen aan zowel de doelgroepen – jongeren, christenen, functionarissen – als de dagelijkse politiek.

Toen Erich Honecker Oostenrijk, de Bondsrepubliek of zelfs de VS wilde bezoeken, werd de hamer opzij gezet, althans voor een tijdje. Günter Böhme, die vanaf 1967 in Bonn was voor het nieuwe Duitsland en daarna de afdeling buitenlands beleid van de Berlijnse redactie leidde na het sluiten van het basisverdrag met de Bondsrepubliek, vertelde ons hoe de SED haar pers als “hulp” gebruikte voor diplomatieke doelen:

“Dat was vreemd, vooral tijdens de herkenningsfase. Iedereen die de DDR erkende, moet op een absoluut positieve manier worden gepresenteerd. Zelfs de donkerste landen. Ze lachen, maar zelfs de redactie zei: Shit zo moet ik schrijven?” (2).

Ik vertel dit verhaal om mijn reactie op de suggestie van Jens Wernicke uit te leggen. De term propaganda, daar waren Anke Fiedler en ik het toen snel over eens, is enerzijds moeilijk te onderscheiden van public relations, reclame of onderwijs en anderzijds heeft zo’n negatieve connotatie dat het resultaat boven de analyse komt te staan. Eenzijdig, onwettig en schijnbaar effectief, zelfs als men toegeeft dat mensen zich kunnen terugtrekken uit het publieke oog en elk nieuws uit de mond van de partij kunnen wantrouwen (3).

Carl Joachim Friedrich en Zbigniew Brzeziński, bijvoorbeeld, twee Harvard-onderzoekers die de Amerikaanse politiek hebben gevormd – de een in de hete oorlog en de andere in de koude oorlog – waren er halverwege de jaren vijftig zeker van dat de constante brand plaatsvond, zelfs zonder enige empirische bewijs met slogans leidt op de een of andere manier tot hersenspoeling en laat bepaalde stereotypen, beelden en waarden in de geest sijpelen (4). Misschien wordt mijn onbehagen nog begrijpelijker als je weet dat ik journalist in de DDR wilde worden (5). Als ik door een totalitaire bril naar mijn vroegere zelf kijk, zou dat een laat verraad hebben geleken. Ik weet nu dat ik zelf gehersenspoeld ben.

De academische discipline die ik tegenwoordig op de universiteit vertegenwoordig, is vergeten dat ze is geboren als propaganda-onderzoek en heeft onopvallende mantels aangetrokken. Journalistiek. Communicatiewetenschap. Journalistiek. Media onderzoek.

Wij doen niets anders dan onze voorouders, die in opdracht van de overheid, het leger en de inlichtingendiensten in de VS moesten en wilden weten hoe ze in de hoofden van mensen konden komen. Psychologische oorlogsvoering.

Carl Friedrich uit Leipzig, die eerst een expert werd op het gebied van Europa en daarna een expert op het gebied van totalitarisme in de VS, was erbij. De staat en de miljardenindustrie-stichtingen – Rockefeller, Ford – hebben vanaf 1939 honderden sociale wetenschappers betaald om de strijd om de publieke opinie te winnen (6).

Een resultaat: vanaf dat moment sprak men over communicatie en niet meer over propaganda. Dit veranderde niet waar men naar op zoek was, maar het maakte het wel mogelijk om zijn “goede” bedoelingen te onderscheiden van de “slechte” bedoelingen van de Duitsers en later de Sovjets. Er is een canoniek essay in mijn vakgebied, geschreven in 1948 door Paul Lazarsfeld en Robert Merton, twee boegbeelden van empirisch sociaal onderzoek (7). Google Scholar heeft in januari 2021 bijna 2.000 citaten voor deze tekst.

Ter vergelijking: mijn meest succesvolle bijdragen bevinden zich in het onderste bereik van drie cijfers. Lazarsfeld en Merton gebruikten het woord propaganda kort na het einde van de oorlog gemakkelijk. 35 keer op ruim twintig pagina’s. Ze praten over nieuwsmedia en kapitalistische hegemonie, maar ook over de link tussen de georganiseerde economie en de massamedia.

Propaganda, de twee klassiekers laten er geen twijfel over bestaan, houdt het systeem bij elkaar. Een nieuwe vorm van controle die voorkomt dat sociale structuren publiekelijk ter discussie worden gesteld, zelfs in liberale democratieën – met name eigendomsstructuren. Hoewel het essay in veel studieboeken staat en lange tijd het onderwerp is geweest van inleidende colleges, is dit deel van de tekst uit het collectieve geheugen verdwenen. Nog meer:

Dat journalistiek hier en vandaag iets te maken zou kunnen hebben met de propaganda van gisteren wordt botweg ontkend (8).


Persrecensies over het boek:

“Is al het belangrijke al gezegd over de onderwerpen media en mediakritiek? Michael Meyen leert ons op een briljante manier beter. De auteur introduceert het vertakte debat, condenseert het, intensiveert het en stuwt het voort, ontwikkelt perspectieven – stilistisch briljant, opzwepend, verhelderend. Mediakritisch onderwijs als leesplezier!”
Ulrich Teusch, mederedacteur van Multipolar-Magazin

“Ondanks de opzichtige titel is het boek van Michael Meyen bovenal één ding: solide wetenschap. De auteur combineert twee kwaliteiten die in de wetenschap zeldzaam zijn: hij schrijft beknopt, rechttoe rechtaan en vermijdt tegelijkertijd elke eigengerechtigheid. Deze stijl is ook te hopen in de politieke debatten die dit boek hopelijk op gang brengt met zijn explosieve, gloednieuwe overwegingen.”

U mag gratis verder lezen. Dat blijft ook zo. Deze website is wel afhankelijk van uw donaties. Steun ook vrije journalistiek in deze tijd van het Nieuwe Normaal. Wat normaal is bepalen wij samen. Dat begint op plekken als deze.

Een oproep van de redactie: door de coronacrisis heeft Indignatie het, net als veel andere websites, ontzettend lastig. Wij willen alles gratis leesbaar houden voor iedereen, waardoor we voor onze inkomsten afhankelijk zijn van reclame. Maar bedrijven hebben financiële zorgen, en hebben dus niet veel te makken. Daar merken wij de gevolgen ook van. Vandaar onze omroep aan u, onze lezers: steun ons alsjeblieft! U kan hier ons steunen.

Paul Schreyer, bestsellerauteur

“Iedereen die, zoals Goethe’s ‘Faust’, wil weten wat ‘de wereld in de kern bij elkaar houdt’, moet de briljante presentatie van Michael Meyen lezen, die diepgaande inzichten geeft in de huidige mediamatrix. Met narratief gemak en analytische scherpte worden de bevindingen van intellectuele grootheden als Hannah Ahrendt, Ulrich Beck, Pierre Bourdieu, Noam Chomsky, Michel Foucault, Walter Lippmann of Niklas Luhmann vruchtbaar gemaakt voor de observatie van observatie. De ‘blinde vlekken’ worden zichtbaar, maar ook de nieuwe kansen op democratische participatie en zelfbepaalde kennis.”
Carsten Gansel, literatuurwetenschapper

“Michael Meyen gaat over meer dan zijn onderwerp begrijpen. Hij biedt zijn expertise aan, verheldert, maakt begrijpelijk en illustreert mechanismen met niets minder dan vrijheid voor ogen. Een witboek voor betere journalistiek, zo niet voor een revolutie in de media!”
Martin Sinzinger, natuurfotograaf

“Michael Meyen, een van de weinige experts in Duitstalige landen die het mediasysteem in Oost en West kent, schrijft over de propagandamatrix van de 21e eeuw en de totalitaire overname van hele samenlevingen. Het gaat over de mediamachine, die van bedrijfsbelangen worden gefinancierd en gelegitimeerd door politici. Meyen veroordeelt de rol van de leidende media als handlangers van de betrokkenen bij de oorlog. Journalistiek is dood! Lang leve journalistiek die de propagandamatrix tart! Wat er geleerd kan worden van de laatste jaren van de DDR wordt ook in dit boek onthuld.”
Yana Milev, socioloog

Bronnen en opmerkingen:

(1) Vergelijk Klaus Arnold, Propaganda as ideologische communicatie. In: Publizistik , 48e jaar (2003), pagina’s 63-82
(2) Michael Meyen, Anke Fiedler, The border in the head. Journalisten in de DDR, Panama Verlag, Berlijn 2011, blz. 121
(3) Vergelijk Anke Fiedler, Michael Meyen (redacteur), Fictions for the people: DDR-kranten als pr-instrument, LIT, Münster 2011, blz. 17 ev.
(4 ) Vergelijk Carl J. Friedrich, Zbigniew K. Brzezinski, Totalitarian Dictatorship and Autocracy, Harvard University Press, Cambridge, MA 1956
(5) Vergelijk Michael Meyen, Das Erbe sind wir. Waarom DDR-journalistiek te vroeg werd begraven. Mijn verhaal, Herbert von Halem, Keulen 2020
(6) Vergelijk Christopher Simpson, Science of Coercion: Communication Research & Psychological Warfare, 1945-1960, Open Road, New York 1994; Jeff Pooley, een ander pleidooi voor de universitaire traditie: de institutionele wortels van intellectuele compromissen. In: International Journal of Communication , 5e jaar (2011), pagina’s 1442-1457
(7) Paul F. Lazarsfeld, Robert K. Merton, massacommunicatie, populaire smaak en georganiseerde sociale actie. In: Lyman Bryson (editor), The Communication of Ideas, Harper, New York 1948, pagina’s 95-118
(8) Vergelijk Florian Zollmann, Bringing Propaganda Back into News Media Studies. In: Critical Sociology , Volume 45 (2019), pagina’s 329-345

Indignatie is al meer dan 5 jaar vrij, eerlijk en onafhankelijk. Geen miljardair bezit ons, geen adverteerders controleren ons. Wij zijn een door lezers ondersteunde non-profitorganisatie. In tegenstelling tot veel andere publicaties, houden we onze inhoud gratis voor lezers, ongeacht waar ze wonen of het zich kunnen veroorloven om te betalen.

We hebben geen paywalls en alles blijft gratis zonder censuur. In het post-truth-tijdperk van nepnieuws, echokamers en filterbubbels publiceren we meerdere perspectieven van over de hele wereld.

Iedereen kan bij ons publiceren, maar iedereen doorloopt een rigoureus redactioneel proces. U krijgt dus op feiten gecontroleerde, goed gemotiveerde inhoud in plaats van ruis.

Dit is niet goedkoop. Servers, redacteuren fees en web ontwikkelaars kosten geld. Overweeg alstublieft om ons te steunen als donateur of ondersteunend lid, ook wij hebben onze inkomsten zien dalen in deze heftige tijden daarom, KLIK HIER voor IBAN of via PayPal hieronder!, wil je ook onze berichten zoveel mogelijk delen dit is voor ons van levensbelang, hartelijke dank en veel leesplezier.

Steun Indignatie via PayPal veilig en simpel.