Rechten bestaan ​​wel op papier, maar niet in de praktijk: hoe bureaucratie de toegang tot sociale voorzieningen in heel Europa blokkeert

In Europa erkennen nationale en regionale parlementen over het algemeen het recht van burgers op bescherming op gebieden als huisvesting, brandstof en toegang tot gezondheidszorg en sociale voorzieningen. Maar in heel Europa ontvangen steeds meer mensen die recht hebben op sociale uitkeringen deze nooit .

Sociale voorzieningen – Complexe aanvraagprocedures, zware eisen, lange wachttijden en steeds vaker uitsluitend digitale diensten hebben sociale rechten tot een hindernisbaan gemaakt. De dagelijkse realiteit van het navigeren door deze systemen heeft een schrijnende tegenstrijdigheid in de kern van de Europese sociale modellen gecreëerd: de wet erkent rechten, maar het is buitengewoon moeilijk om ze uit te oefenen.

Ons onderzoek verkent deze tegenstrijdigheid, die bekend staat als ‘administratieve kwetsbaarheid’. We hebben vastgesteld dat steeds meer mensen tussen wal en schip vallen binnen de verzorgingsstaat, niet omdat de wet hen bescherming ontzegt, maar omdat de opzet en interne werking van administratieve systemen voorkomen dat die rechten kunnen worden uitgeoefend.

Sociale voorzieningen – Het ‘principe van goed bestuur’

De afgelopen tien jaar heeft de EU haar sociale dimensie steeds verder versterkt, zoals blijkt uit initiatieven als de Europese pijler van sociale rechten uit 2017 , de aanbeveling van de Commissie inzake energiearmoede en het Europees plan voor betaalbare huisvesting .

Deze toezeggingen weerspiegelen sociale hervormingen en lopende beleidsdebatten in EU-lidstaten. Regeringen in bijvoorbeeld Frankrijk , Spanje , Duitsland en Ierland hebben allemaal stappen ondernomen om de toegang tot inkomensondersteuning, woonondersteuning en essentiële diensten te verbreden. Maar deze uitgebreide rechten zijn niet alleen afhankelijk van wetgevende ambitie – ze moeten ook in de praktijk worden toegepast.

Theoretisch gezien beschermt de EU ook de uitoefening van deze rechten. Het beginsel van goed bestuur is vastgelegd in artikel 41 van het Handvest van de grondrechten van de EU. Daarin staat dat “iedere persoon het recht heeft dat zijn of haar zaken onpartijdig, eerlijk en binnen een redelijke termijn worden behartigd” door overheidsinstellingen.

Dergelijke beschermingsmaatregelen zijn echter sterk afhankelijk van het beheer van middelen door de overheid en de administratieve ondersteuning. Dit betekent dat de administratieve opzet, de toewijzing van middelen en de toegankelijkheid van procedures bepalend kunnen zijn voor het vermogen van een burger om die belangrijke rechten uit te oefenen waar iedereen het over heeft.

Sociale voorzieningen – Administratieve kwetsbaarheid

In heel Europa hangt de uitoefening van rechten af ​​van iemands vermogen om zich een weg te banen door starre bureaucratie en een reeks complexe procedures die niet zijn afgestemd op de behoeften van kwetsbare mensen. Deze variëren van zware documentatie-eisen tot gefragmenteerde besluitvorming, strikte deadlines en procedurele aannames over de levenssituatie van aanvragers.

Het bestuurlijke systeem creëert uitsluiting over het hele continent. Hier zijn twee bijzonder treffende voorbeelden:

• In 2020 introduceerde Spanje het Ingreso Mínimo Vital , een inkomensafhankelijke universele basisinkomensregeling. Om deze uitkering te ontvangen, moeten aanvragers uitgebreide documenten overleggen waaruit hun gezinssamenstelling, inkomen, woonplaats en gezinssituatie blijken. De benodigde documenten worden vaak bewaard door verschillende overheidsinstanties die niet met elkaar communiceren. Van aanvragers wordt bovendien verwacht dat ze zelf administratieve fouten opsporen en corrigeren.

  Dit alles betekent dat de verwerkingstijden maandenlang kunnen duren, waardoor huishoudens die in aanmerking komen voor de uitkering, de inkomensondersteuning die ze nodig hebben en waar ze wettelijk recht op hebben, niet ontvangen.

• In Nederland bracht het kinderbijslagschandaal van 2005-2019 aan het licht dat geautomatiseerde fraudedetectiealgoritmes gezinnen met een laag inkomen en een buitenlandse achtergrond systematisch als ‘hoog risico’ bestempelden, waardoor de bewijslast bij de hulpvragers kwam te liggen.

  De nasleep van het schandaal leidde tot de val van de Nederlandse regering. Het liet zien hoe betuttelende administratieve logica, gericht op het controleren van uitkeringsgerechtigden in plaats van hen te ondersteunen, schade en uitsluiting kan veroorzaken, zelfs in een welvaartsstelsel met sterke formele sociale rechten.

Deze belemmeringen treffen mensen in kwetsbare situaties onevenredig hard en leiden samen tot “administratieve kwetsbaarheid”: uitsluiting die niet voortkomt uit een gebrek aan rechten, maar uit de manier waarop overheidsinstanties functioneren. Dit structurele probleem is aanwezig in vrijwel alle sociale zekerheidsstelsels.

Digitalisering heeft een nieuwe laag van uitsluiting geïntroduceerd, die tijdens de COVID-19-crisis is versneld. Nieuwe, volledig online systemen hebben de interactie voor velen gestroomlijnd, maar verplichte elektronische identificatie en verminderde persoonlijke ondersteuning maken de mogelijkheid om sociale rechten uit te oefenen steeds afhankelijker van digitale vaardigheden.

Sociale voorzieningen – Inzichten uit Galicië, Spanje

Hoewel het zeker niet uniek is, illustreert Spanje deze kloof bijzonder duidelijk. De afgelopen jaren hebben de centrale overheid en enkele autonome regio’s de sociale rechten uitgebreid door middel van ambitieuze wetgeving op het gebied van inkomensondersteuning, huisvesting en sociale bescherming.

Het percentage mensen dat de uitkering niet ontvangt is echter hoog, zoals blijkt uit de Ingreso Mínimo Vital : meer dan de helft van degenen die er recht op hebben, ontvangt deze nooit, voornamelijk vanwege administratieve belemmeringen in plaats van wettelijke ongeschiktheid.

Onze onderzoeksgroep veronderstelde dat bureaucratie – zware eisen, lange procedures, inbreuk op de privacy van uitkeringsgerechtigden, enzovoort – een aanzienlijke belemmering vormt voor de uitoefening van grondwettelijk erkende sociale rechten.

Om dit te testen, hebben we ons gericht op Spanje, met name de autonome regio Galicië, omdat deze gedecentraliseerde bevoegdheden heeft op het gebied van sociale diensten en huisvesting.

We analyseerden klachten die gedurende een periode van vijf jaar bij de regionale ombudsman waren ingediend en interviewden maatschappelijke organisaties die werken met mensen in kwetsbare situaties. We vonden aanwijzingen voor administratieve kwetsbaarheden op meerdere gebieden: gezondheidszorg, erkenning van handicaps, woonondersteuning en sociale bijstand aan vrouwen die slachtoffer zijn van gendergerelateerd geweld.

Vervolgens vergeleken we deze bevindingen met rapporten van andere regionale ombudsmannen in Spanje, waaronder Catalonië, Andalusië en Baskenland. De patronen waren opvallend vergelijkbaar: de administratieve structuur bepaalde consequent de kans om daadwerkelijk de in de wet erkende rechten te verkrijgen.

Deze overeenkomende resultaten ondersteunen de bredere hypothese dat administratieve kwetsbaarheid een structurele kloof vergroot tussen de erkenning van rechten en het dagelijks leven van mensen in kwetsbare situaties.

Sociale voorzieningen – Vereenvoudiging van welzijnsstelsels

Om deze kloof te dichten is een grondige herziening van de administratieve structuur (procedures, organisatie en institutionele cultuur) nodig, die verder gaat dan geïsoleerde aanpassingen of losstaande technologische oplossingen. In het kader van ons meest recente onderzoeksproject hebben we zes belangrijke maatregelen geïdentificeerd die een dergelijke hervorming kunnen sturen:

1. Vereenvoudig procedures met betrekking tot sociale rechten door onnodige documentatielasten te elimineren.
2. Betrek de persoonlijke omstandigheden van mensen bij het ontwerpen van beleid en diensten. Dit betekent dat discriminerende eisen moeten worden herzien, met bijzondere aandacht voor gelijkheid, waardigheid en privacy.
3. Beperk in digitale processen de identificatie- en beveiligingsvereisten tot het strikt noodzakelijke, vooral wanneer deze van invloed zijn op mensen in kwetsbare situaties.
4. Streef naar automatische en proactieve systemen voor het toekennen van uitkeringen , waarbij gebruik wordt gemaakt van informatie waarover de overheid al beschikt.
5. Versterk de persoonlijke hulp en administratieve ondersteuning . Zorg voor de beschikbaarheid van diensten die mensen helpen bij het navigeren door digitale processen.
6. Ontwikkel indicatoren met betrekking tot tijdsbestek en middelen om knelpunten en uitsluitende vooroordelen bij de uitoefening van sociale rechten te identificeren.

Uiteindelijk moet de welvaartsstaat niet alleen worden afgemeten aan de rechten die formeel worden erkend, maar aan het daadwerkelijke vermogen om die rechten effectief te maken voor degenen die ze het hardst nodig hebben. Het uitbreiden van rechten is van weinig waarde als de toegang tot sociale voorzieningen een hindernisbaan blijft, vooral voor mensen die al in een achterstandspositie verkeren.